TẾT TRÙNG CỬU VÀ BÀI THƠ ĐĂNG CAO
. Đỗ Quang Vinh
A- Trùng Cửu là hai chữ cửu cửu: 九 九 là 9 9, nghĩa lâu dài, là trường thọ. Ngày 9 tháng 9 âm lịch là ngày Tết Trùng Cửu còn gọi là Tết Trùng Dương, ngày cầu chúc những người cao tuổi sống lâu. Có nhiều điển tích về ngày này. Tạm kể 2 điển tích:
1- Đời Hậu Hán (25-250) có Hoàng Cảnh, theo học đạo tiên với Phí Trường Phòng. Một hôm Trường Phòng bảo Hoàng Cảnh: ” Ngày mồng 9 tháng 9 tới đây, gia đình nhà ngươi sẽ gặp tai nạn. Đến ngày đó, ngươi nên đem cả nhà lên núi cao, tay đeo túi đỏ, đựng hột thù du (một loại tiêu), uống rượu hoa cúc, tối sẽ trở về, may ra tránh khỏi tai nạn”. Hoàng Cảnh vâng theo lời thầy. Quả thực đến tối trở về thì thấy gà vịt heo chó trong nhà bị dịch chết hết.
2- Sách “Phong Thổ Ký” lại chép: Cuối đời nhà Hạ (2205-1818 trước Dương Lịch), vua Kiệt dâm bạo tàn ác, Thượng đế muốn răn nhà vua nên giáng một trận thủy tai làm nhà cửa khắp nơi bị chìm xuống biển nước, nhân dân chết đuối, thây nổi đầy sông. Nạn thủy tai đó nhằm ngày mồng 9 tháng 9. Vì vậy mỗi năm đến ngày này, nhân dân lo sợ, già trẻ gái trai đều đua nhau quảy thực phẩm lên núi cao để lánh nạn… Tục ấy thành lệ d ành ri êng cho tao nhân mặc khách lên núi uống rượu làm thơ. Cổ thi có câu: “Gặp ngày Trùng Cửu đăng cao”. “Đăng cao” là lên chỗ cao. “Trùng cửu” và “Đăng cao” đều do điển tích trên.
Hằng năm cứ đến dịp Tết Trùng Cửu mồng 9 tháng 9 âm lịch, là nhiều người Trung Quốc lại dìu già dắt trẻ, đi leo núi, ngắm hoa cúc
Tại Nhật Bản, lễ hội được gọi là Chōyō nhưng cũng là Lễ hội hoa cúc (菊の節句 Kiku no Sekku) và đây là một trong năm lễ hội cổ xưa thiêng liêng của Nhật Bản (sekku), thường được tổ chức vào ngày 9 tháng 9 theo lịch Gregorian chứ không phải theo lịch âm, tức là vào ngày 9 tháng 9. Lễ hội được tổ chức tại cả hai ngôi đền Shinto và chùa Phật giáo, với mong muốn kéo dài tuổi thọ của một người và được quan sát bằng cách uống rượu sake hoa cúc và ăn các món ăn như gạo hạt dẻ hoặc (kuri-gohan) và hạt dẻ với bánh giầy mochi. (Wikipedia)
B- BÀI THƠ ĐĂNG CAO CỦA ĐỖ PHỦ
ĐĂNG CAO
風急天高猿嘯哀，
渚清沙白鳥飛回。
無邊落木蕭蕭下，
不盡長江滾滾來。
萬里悲秋常作客，
百年多病獨登臺。
艱難苦恨繁霜鬢，
潦倒新停濁酒杯。
杜甫
1- PHIÊN ÂM
Đăng cao
Phong cấp, thiên cao, viên khiếu ai,
Chử thanh, sa bạch, điểu phi hồi.
Vô biên lạc mộc tiêu tiêu há,
Bất tận trường giang cổn cổn lai.
Vạn lý bi thu thường tác khách,
Bách niên đa bệnh độc đăng đài.
Gian nan khổ hận phồn sương mấn,
Lạo đảo tân đình trọc tửu bôi.
2- DỊCH NGHĨA
Gió thổi gấp, trời cao, vượn kêu buồn,
Bến nước trong, cát trắng, chim bay lượn vòng.
Vô vàn lá xào xạc rụng xuống,
Dòng sông dài cuồn cuộn chảy vô tận.
Vạn dặm xa nhà, vẻ thu buồn thảm, mãi mãi vẫn là khách ở xứ người,
Cuộc đời (trăm năm) lắm bệnh, một mình lên đài cao.
Gian nan, khổ hận, tóc mai dày nhuốm màu sương gió,
Thân già ốm yếu nên mới phải thôi cạn chén rượu đục.
3- CHÚ THÍCH
* viên 猿=con vượn
* khiếu 嘯=gầm, thét gào, hú => viên khiếu 猿嘯=Vượn hú.
* chử 渚= bến nước
* hồi 回= Về, trở lại. vd: “hồi quốc” 回國 về nước, “hồi gia” 回家 về nhà.
* tiêu蕭=Vắng vẻ, buồn bã. Vd: “cảnh khí tiêu điều”= phong cảnh buồn tênh.
* há (hạ) 下= đi xuống, ở bên dưới, bỏ xuống. Vd: “hạ hóa”= dỡ hàng hóa xuống,
* cổn cổn 滾 滾 = cuồn cuộn nước chảy. Vd: “cổn cổn Hoàng Hà” 滾滾黃河 =sông Hoàng Hà chảy cuồn cuộn.
* phồn 繁 =Nhiều, đông, rậm rạp, giàu có. Vd: “chi diệp phồn thịnh” = cành lá um tùm,
* mấn 鬢 = tóc mai.
* trọc 濁=đục
* Tân 新=Vừa, vừa mới. Vd: tân tả đích tự=chữ vừa mới viết; tân mãi đích y phục= quần áo vừa mới mua
* Đình 停 = dừng, nửa chừng ngừng lại
4- DICH THƠ
LÊN CAO
Gió lộng, trời cao, vượn thảm gào
Bến trong, cát trắng, lượn bầy âu.
Ào ào lá rụng sao mà đếm?
Cuồn cuộn sông dài chảy đến đâu?
Nỗi nhớ xa quê thu ảm đạm,
Thân già ốm yếu bước lên cao. (*)
Gian nan khổ hận thêm tóc trắng,
Cũng phải đành thôi chén giải sầu.
(*) điển tích Tết Trùng Cửu kể trên
Đỗ Quang Vinh
14-3-2023
