Giới Hạn của Đối Tác “Không Giới Hạn” (2)

Tính đến ngày 24 tháng 2 năm 2022, khi quân đội Nga tấn công vũ bão Ukraine, Bắc Kinh không thấy mối quan hệ đang phát triển với Moscow có nhiều bất lợi. Ta vẫn chưa rõ các nhà lãnh đạo Trung Quốc biết trước kế hoạch của Putin được bao nhiêu. Nhưng họ có thể bị bất ngờ khi cuộc tấn công của Nga thất bại và Trung Quốc bị thế giới chú ý kỹ. Mặc dù vậy, Bắc Kinh cuối cùng đã chọn không đứng xa Nga hơn. Các nhà lãnh đạo Trung Quốc vẫn chưa lên án rõ ràng hành động gây hấn đang diễn ra ở Ukraine của Putin và đã lên tiếng bảo vệ “những lo ngại an ninh chính đáng” của Nga. Các phương tiện truyền thông nhà nước của Trung Quốc cũng khuếch đại việc tuyên truyền và những thông tin sai lệch của Nga về cuộc chiến ở Ukraine

Cùng lúc đó, Trung Quốc khẳng định rằng họ không phải là một phe trong cuộc xung đột và rằng họ ủng hộ các cuộc thương thuyết hòa bình, cũng như chủ quyền và toàn vẹn lãnh thổ của tất cả mọi quốc gia. Trung Quốc đã lên tiếng lo ngại về “cuộc khủng hoảng kéo dài và mở rộng” ở Ukraine, trong đó có cả những ảnh hưởng lan tỏa tiêu cực của cuộc khủng hoảng này. Trung Quốc cũng bỏ phiếu trắng trong ba nghị quyết của Liên hợp quốc năm ngoái lên án việc Nga xâm lăng và sáp nhập lãnh thổ Ukraine. Trong chỗ riêng tư, các giới chức Trung Quốc nhấn mạnh rằng những phiếu trắng này là dấu hiệu cho thấy Bắc Kinh không tán thành những hành vi của Nga và rằng họ đã cố gắng hết sức để bác bỏ nhiều lần các yêu cầu của Moscow muốn Bắc Kinh phủ quyết các nghị quyết này.

Các nhà lãnh đạo Trung Quốc cũng đã nói rõ với những người đồng cấp Nga rằng họ phản đối việc đe dọa hay sử dụng vũ khí hạt nhân ở Ukraine và nhấn mạnh rằng Trung Quốc mong muốn Moscow sẽ theo đuổi một giải pháp ngoại giao để giải quyết xung đột. Trong những tháng sau cuộc xâm lược, các ngân hàng và doanh nghiệp Trung Quốc tuân theo phần lớn các biện pháp trừng phạt bằng cách hạn chế chuyển vận hàng hóa bị cấm và ngưng một số hoạt động khác tại thị trường Nga, mặc dù năm ngoái, Bộ Thương mại Hoa Kỳ đã cáo buộc năm công ty Trung Quốc vi phạm lệnh cấm vận và Bộ Tài chính Hoa Kỳ mới đây đã trừng phạt một công ty Trung Quốc vì đã cung cấp hình ảnh vệ tinh cho Tập đoàn Wagner, một tổ chức bán quân sự của Nga đang hoạt động tại Ukraine. Cho đến nay, chính phủ Trung Quốc đã không mở rộng sự giúp đỡ vật chất trực tiếp cho các nỗ lực quân sự của Nga, mặc dù tháng 2 vừa qua chính quyền Biden đã báo động rằng Bắc Kinh có thể chuẩn bị cung cấp viện trợ vũ khí sát thương cho Moscow.

Tuy nhiên, Bắc Kinh đã có lý do duy trì quan hệ thương mại bình thường với Moscow, và kết quả là các lĩnh vực thương mại song phương không bị cấm vận đã tăng vọt. Chỉ vài tuần trước cuộc xâm lăng của Nga, hai nước đã ký các thỏa thuận dầu khí trị giá gần 120 tỷ đô la và tuyên bố bỏ các hạn chế của Trung Quốc đối với lúa mì và lúa mạch nhập khẩu từ Nga. Trung Quốc đã thay thế Đức để thành nước nhập khẩu năng lượng lớn nhất của Nga và thương mại Trung Quốc-Nga đạt mức kỷ lục 180 tỷ USD vào năm 2022.

Trung Quốc và Nga cũng đã duy trì việc tăng cường quan hệ ngoại giao. Theo Bộ Ngoại giao Trung Quốc, các giới chức cao cấp của Trung Quốc và Nga đã gặp nhau 21 lần kể từ tháng 2 năm ngoái. Truyền thông nhà nước của Nga đã đưa tin rằng Tập có thể đến thăm Putin ở Moscow vào mùa xuân này.

Có lẽ điều đáng chú ý nhất là Bắc Kinh và Moscow đã duy trì mức độ của các cuộc diễn tập quân sự chung, ngay cả khi quân đội Nga đang dội bom các thành phố của Ukraine. Tháng 5 năm ngoái, khi Tổng thống Hoa Kỳ Joe Biden công du đến khu vực này, các máy bay ném bom của Trung Quốc và Nga đã bay qua vùng Biển Nhật Bản, Biển Hoa Đông và vào vùng nhận dạng phòng không của Hàn Quốc. Trung Quốc đã tham gia các cuộc tập trận của Nga ở Viễn Đông thuộc Nga và ở Biển Nhật Bản vào tháng 9, và cả hai đã có một cuộc tập trận hải quân chung lớn ở vùng Biển Hoa Đông vào cuối tháng 12. Cuộc diễn tập quân sự chung đầu tiên của họ vào năm 2023 đã được dự trù vào tháng 2, trùng với lễ kỷ niệm một năm ngày Nga xâm lăng Ukraine và sẽ bao gồm Nam Phi, một đối tác của BRICS.

Quyết định của Trung Quốc đặt cược thêm vào quan hệ với Nga ngay cả sau khi nước này có hành động xăm lăng trắng trợn ở Ukraine đã tạo nên những lo ngại nghiêm trọng từ Hoa Kỳ và các đồng minh. Cuộc thăm dò của Trung tâm Nghiên cứu Pew đã chỉ ra rằng tỷ lệ người Mỹ có cái nhìn tiêu cực về Trung Quốc đã tăng hơn nữa, từ 76% năm 2021, , vốn đã ở mức cao lịch sử, lên 82% năm 2022. Ngoài ra, 62% tin rằng mối quan hệ giữa Trung Quốc và Nga là một vấn đề “rất nghiêm trọng” đối với Hoa Kỳ. Cái nhìn về Trung Quốc đã trở nên tiêu cực hơn, đặc biệt là ở châu Âu, dập tắt hy vọng của Bắc Kinh rằng Liên minh châu Âu sẽ áp dụng một lập trường ôn hòa hơn Hoa Kỳ. Cuộc thăm dò của Quỹ Marshall của Đức vào tháng 9 năm ngoái cho thấy nhiều người châu Âu muốn có cách tiếp cận “cứng rắn hơn” đối với Trung Quốc, ngay cả khi với những chính sách như vậy, họ phải trả giá về kinh tế. Mặc dù Tokyo xưa nay vẫn luôn cảnh giác với mối đe dọa từ Trung Quốc, việc Nga xâm lăng Ukraine và nỗi sợ rằng một kịch bản tương tự ở châu Á đã tạo ra những thay đổi lịch sử gần đây trong chính sách quốc phòng của Nhật Bản, bao gồm các bước phát triển khả năng phản công, tăng gấp đôi ngân sách quốc phòng, và ký kết các hiệp ước an ninh chưa từng có với Úc và Anh.

Hậu quả tai hại nhất của việc Nga xâm lăng Ukraine đối với Trung Quốc là thế giới càng cảm thấy cảnh giác và ý thức tình hình cấp bách của Đài Loan. Ngăn chặn Đài Loan trở thành “Ukraine tiếp theo” đã trở thành một đề tài được đặc biệt quan tâm, không chỉ ở Washington mà còn giữa các đồng minh của Hoa Kỳ ở châu Âu và châu Á, nhiều nước trước kia từng coi số phận của Đài Loan chỉ liên quan một cách mơ hồ, nếu có, đối với an ninh của chính họ. hoặc một vấn đề quá nhạy cảm về mặt chính trị để thảo luận. Một số kỷ lục các nhà lập pháp từ các quốc gia trong đó có Úc, Pháp, Đức, Nhật Bản, Anh và Hoa Kỳ đã đến thăm Đài Bắc vào năm ngoái để bày tỏ sự ủng hộ hòn đảo này. Những lo ngại về chủ nghĩa “xét lại” của Trung Quốc và Nga cũng củng cố thêm mối quan hệ giữa NATO và các đồng minh vùng Ấn Độ Dương-Thái Bình Dương của Hoa Kỳ. Năm ngoái, Úc, Nhật Bản, Tân Tây Lan và Hàn Quốc tham gia hội nghị thượng đỉnh NATO lần đầu tiên. Các nhà lãnh đạo những nước này đã cùng nhận ra nguy cơ về một xung đột ở eo biển Đài Loan và kêu gọi sự phối hợp chặt chẽ hơn giữa các đối tác châu Âu và châu Á có cùng chí hướng.

Mặc cho cái nhìn tiêu cực về Trung Quốc đã tăng cao hẳn trong các chế độ dân chủ phát triển, điều đó đã chưa xảy ra ở các nước đang phát triển, đặc biệt là ở các quốc gia thiếu dân chủ. Như một nghiên cứu từ Viện Chính sách Công Bennett được công bố vào mùa thu năm ngoái cho thấy, Trung Quốc và thậm chí cả Nga vẫn tương đối được đánh giá thuận lợi ở nhiều nước ở châu Phi, châu Mỹ La Tinh và Trung Đông.

Quan hệ đối tác với Nga đã làm hại hình ảnh của Trung Quốc ở phương Tây và đã tạo cơ hội cho một sự phối hợp chặt chẽ hơn nữa giữa Hoa Kỳ và các đối tác của họ nhằm chặn lại các tham vọng của Trung Quốc. Nhưng Trung Quốc sẽ không từ bỏ Nga ngay đâu. Bắc Kinh phải giữ Moscow gần họ vì họ đang hướng tới nhiều thập niên tương lai cạnh tranh với Washington. Họ không thể bị phân tâm bởi những căng thẳng với một nước láng giềng có chung đường biên giới dài 2.600 dặm với sức mạnh quân sự đáng gờm. Ngoài ra, Tập đã đầu tư rất nhiều vào quan hệ của mình với Putin, hai người đã gặp nhau tất cả 39 lần từ năm 2012. Nhà nước Trung Quốc không thể rút khỏi cam kết cá nhân này mà không tỏ ý rằng Tập, “lãnh đạo trụ cột” của họ, đã sai lầm.

Tuy nhiên, hành động của Bắc Kinh kể từ tháng 2 cho thấy rằng thực ra có một số giới hạn trong quan hệ đối tác với Moscow. Mặc dù Trung Quốc và Nga chia sẻ các mục tiêu “xét lại”, muốn kiếm các vị trí đặc quyền cho nước mình ở đầu hệ thống phân cấp quốc tế, hai nước không phải luôn luôn đồng ý với nhau về cách đạt được các mục tiêu này. Ngay cả khi Trung Quốc vật lộn với nền kinh tế đi chậm lại sau nhiều thập niên tăng trưởng nhanh và phải đối đầu với nhiều thách thức khác nhau trong nước, nước này vẫn là nền kinh tế lớn thứ hai trên thế giới. Nếu có sự bất ổn toàn cầu và sự cô lập về kinh tế, nước này có nhiều thứ để mất hơn, so với Nga. Các nhà lãnh đạo và người dân Trung Quốc đều biết rõ rằng sự hội nhập của đất nước này vào nền kinh tế toàn cầu, cùng với dòng tiền đầu tư và người dân ra vào Trung Quốc, đã thúc đẩy tạo nên phép lạ kinh tế của đất nước họ. Trung Quốc vẫn có khả năng lớn trong việc gây ảnh hưởng đến các quốc gia khác, thông qua các đề xuất kinh tế của mình, thí dụ đầu tư, cho vay, các hiệp định thương mại và cơ sở hạ tầng, tất cả đều cho phép Bắc Kinh thể hiện quyền lực và thúc đẩy nghị trình của mình trên toàn cầu trong những năm gần đây. Mặt khác, Nga là một cường quốc bất thăng bằng, có khả năng quân sự đáng kể nhưng triển vọng kinh tế u ám. Vì ít công cụ gây ảnh hưởng hơn, Moscow đã chuyển sang sử dụng vũ lực thô bạo để đạt được mục tiêu của mình và kết quả là ngày càng trở nên bị cô lập hơn, với viễn ảnh nhiều năm kinh tế suy thoái. Các nhà lãnh đạo Trung Quốc đã đặt cược tính chính danh của họ vào việc đạt được sự canh tân đất nước, do đó họ sẽ khó mà bắt chước hay tham gia vào chủ nghĩa “xét lại” bằng bạo lực của Điện Kremlin.

Theo các bản tin trên CNN và tờ Der Spiegel của Đức, Trung Quốc đang đàm phán khả năng bán máy bay tấn công không người lái và đạn dược cho Nga. Những thỏa thuận này vẫn chưa được ký kết. Chúng ta vẫn còn phải xem liệu Bắc Kinh có cho phép những thương vụ bán vũ khí này hay các loại vũ khí khác tiến hành khi sự giám sát toàn cầu ngày càng chặt chẽ. Nếu Trung Quốc cung cấp sự hỗ trợ như vậy cho Nga, sẽ có những hậu quả to lớn đối với quan hệ của Trung Quốc với phương Tây. Nhưng hiện tại, có vẻ như Trung Quốc sẽ không giúp đỡ Moscow về mặt quân sự ở mức độ mà Hoa Kỳ và các đối tác của họ đã giúp đỡ Kiev. Sự phối hợp quân sự giữa Trung Quốc và Nga có thể vẫn ở mặt trình diễn hơn là thực sự chiến đấu chung. Thực ra Bắc Kinh có lẽ sẽ từ chối bất kỳ sự trợ giúp quân sự trực tiếp nào của Nga trong trường hợp xảy ra chiến tranh với Đài Loan, do tình cảm dân tộc chủ nghĩa sâu xa, vốn là nền tảng cho việc xưa nay muốn củng cố quyền cai trị đối với hòn đảo này. Tương tự như vậy, khó mà tưởng tượng Moscow sẽ chào đón Quân đội Giải phóng Nhân dân hoạt động ở sân sau của chính họ. Mặc cho những lời hoa mỹ bên ngoài về tình hữu nghị, Trung Quốc và Nga cuối cùng vẫn thiếu những mối quan hệ gần gũi về văn hóa và con người với con người, vốn có thể làm công dân của họ hy sinh trong chiến tranh cho nhau —một tiêu chí khó đáp ứng được ngay cả đối với những quốc gia có chung mối quan hệ như vậy. Những yếu tố này cho thấy là triển vọng về một chiến dịch quân sự chung giữa hai nước vẫn còn xa vời lúc này.

Quan hệ đối tác của Trung Quốc và Nga là có thật và sẽ tồn tại trong tương lai gần. Nhưng ý nghĩa chiến lược của nó không nên phóng đại hoặc hạ thấp. Sự khác biệt căn bản giữa các quan điểm của họ, cùng với những giới hạn ngày càng tăng của Nga, sẽ làm giảm sức hấp dẫn của liên kết và khả năng thay đổi trật tự toàn cầu như hiện nay. Việc này đòi hỏi phải gây ảnh hưởng giữa các nước đang phát triển cũng như đã phát triển. Mối quan hệ đối tác còn hạn chế giữa hai nước vẫn có thể gây bất ổn, đặc biệt nếu Trung Quốc đóng vai trò là cái phao kinh tế của Nga và hai nước này này tiếp tục hợp tác để bảo vệ các chế độ chuyên chính đồng minh và tạo điều kiện cho những vi phạm của họ ở trong và ngoài nước.

Hoa Kỳ không nên trông đợi liên kết này tan rã cũng như không nên nghĩ mối quan hệ Trung Quốc-Nga sẽ được củng cố thêm. Thay vào đó, giới chức Hoa Kỳ nên nhắc nhở Bắc Kinh về những lợi ích cơ bản của họ nếu tình hình ổn định , nhằm thúc đẩy các nhà lãnh đạo Trung Quốc kiềm chế sự liều lĩnh của Nga. Những nỗ lực gần đây của Biden, Thủ tướng Đức Olaf Scholz và những người khác nhằm thúc Tập phản đối việc đe dọa hoặc sử dụng vũ khí hạt nhân ở Ukraine là một ví dụ điển hình về cách các cường quốc phương Tây có thể hợp tác với Trung Quốc để gửi tín hiệu đúng đắn tới Moscow. Cách tiếp cận tương tự nên được sử dụng để vận động cho một thoả ước hòa bình mang lại công lý cho người dân Ukraine, một khi lộ trình cho một thoả ước như vậy xuất hiện. Những người hoài nghi có thể đặt câu hỏi liệu có đáng bỏ công sức làm việc với Bắc Kinh như vậy hay không, khi Bắc Kinh khó có thể tán đồng các biện pháp cứng rắn gây tổn hại cho mối quan hệ của họ với Moscow. Trung Quốc cũng sẽ luôn kể công cho sự hợp tác của mình, nhưng nếu có kết quả thì cũng đáng. Trung Quốc sẽ cố gắng liên kết việc sẵn sàng hợp tác với các cường quốc phương Tây về Ukraine với những nhượng bộ trong các lĩnh vực khác, chẳng hạn như nới lỏng các hạn chế xuất khẩu đối với các công ty Trung Quốc hoặc hạn chế ủng hộ Đài Loan về phương diện ngoại giao. Hoa Kỳ và các đối tác của mình sẽ cần xem xét những yêu cầu như vậy, bằng cách đặt ra những kỳ vọng với Bắc Kinh tương ứng. Những lời nói và hành động của Trung Quốc, với tư cách là thành viên của Hội đồng Bảo an Liên Hợp Quốc, là đồng minh thương mại và đối tác quan trọng nhất của Nga, sẽ ảnh hưởng đến các quyết định của Moscow ở Ukraine và xa hơn nữa. Do đó, bảo đảm sự hợp tác của Trung Quốc trong việc hướng tới hòa bình ở châu Âu sẽ là điều cần thiết.

Hoa Kỳ và các đồng minh cũng nên suy nghĩ cẩn thận về lý do tại sao những cáo buộc của Trung Quốc và Nga là phương Tây đạo đức giả và muốn giữ quyền bá chủ của phương Tây lại gây được tiếng vang ở nhiều nơi trên thế giới và cách họ có thể giải quyết những bất bình này. Họ sẽ phải đối phó với những vấn đề khó khăn, chẳng hạn như những hậu quả gây hạI đến con người ở vùng Nam bán cầu trong việc sử dụng ngày càng nhiều các biện pháp trừng phạt ngoài khuôn khổ Liên Hợp Quốc của phương Tây. Và họ sẽ phải tìm cách để bảo đảm các định chế quốc tế đầy quyền năng, bao gồm Hội đồng Bảo an Liên Hợp Quốc, G-20 và một loạt các cơ quan định ra những tiêu chuẩn quốc tế, đặt ra quy tắc và tiêu chuẩn về mọi thứ, từ tài chính toàn cầu đến nghiên cứu Trí tuệ Nhân tạo, có thể lưu tâm hơn nữa đến tiếng nói và ưu tiên của các quốc gia đang phát triển. Để ngăn chặn sự chia rẽ thế giới hơn nữa và việc Trung Quốc và Nga khai thác khoảng cách này giữa các nước, Hoa Kỳ và các đối tác của mình nên nuôi dưỡng mối quan hệ lâu dài với các nước đang phát triển và tích cực xem xét những thay đổi cần thiết đối với trật tự quốc tế hiện nay thay vì nhượng sân chơi này cho Bắc Kinh và Moscow.

Liem Mai

(03/2023)